Перайсці да зместу

Эсперанта/Словаўтварэньне

З пляцоўкі Вікікнігі

Словаўтварэнне (vortfarado)[1] — важная частка граматыкі любой мовы. У эсперанта словаўтварэнне грае надзвычай важную ролю. Каб зрабіць вывучэнне і ўжыванне мовы больш лёгкім, спіс базавых слоў у эсперанта — вельмі невялікі (у першай апублікаванай версіі было ўсяго каля 900 слоў). Але просты і багаты механізм словаўтварэння дае амаль неабмежаваныя магчымасці стварэння новых слоў. Словаўтварэнне ў эсперанта адбываецца:

  • шляхам пераходу слова ў іншыя часціны мовы;
  • словаскладаннем;
  • пры дапамозе прыставак і суфіксаў.

Змена канчатку[правіць]

Змяняючы канчатак слова атрымліваем новае слова — іншую часціну мовы:

praktiko — практыка
praktika — практычны (прыметнік)
praktike — практычна (вытворнае прыслоўе)
praktiki — практыкаваць (вытворны дзеяслоў)

Не заўжды гэта магчыма, не для кожнага слова можна ўтварыць усе магчымамыя часціны мовы. Напрыклад, libri — дзеяслоў ад слова «кніга», магчымыя значэнні: быць кнігаю, працаваць пры дапамозе кнігі. Тут трэба карыстацца здаровым глуздам.

Словаскладанне[правіць]

Складанае слова мае дзве часткі: галоўны элемент, які дае агульны сэнс слову, і ўдакладняючая частка. Напрыклад, з асноўным элементам ŝip (карабель) можна ўтварыць наступныя камбінацыі:

vapor|ŝipo — карабель, які рухаецца ад пару, параход;
balen|ŝipo — карабель, які палюе на кітоў, кітабоец;
tren|ŝipo — карабель, які цягне іншыя караблі ці баржы, буксір;
aer|ŝipo — карабель, які рухаецца ў паветры, паветраны карабель.

Удакладняючы і галоўны элементы ў сваю чаргу могуць быць складанымі словамі:

submarŝipo — падводны карабель, субмарына;
ŝarĝvaporŝipo — грузавы параход.

Магчыма складаць камбінацыі з розных частак мовы:

dik|fingro — вялікі палец (тоўсты палец);
skrib|tablo — пісьмовы стол (стол каб пісаць);
pied|iri — ісці пешшу;
hel|ruĝa — ружовы.

Важнай асаблівасцю эсперанта з’яўляецца магчымасць ствараць камбінацыі не толькі з каранёў, але і з афіксаў, службовых слоў, лічэбнікаў і г. д.

jes (так): kapjeso — ківок галавой (у знак згоды), падтакванне;
mil (тысяча): jarmilo — тысяча гадоў, тысячагоддзе;
per (пры дапамозе): peri — пасярэднічаць;
sen (без), penso (думка): senpense — бяздумна.

Пры дапамозе афіксаў[правіць]

Невялікая частка каранёў эсперанта называецца афіксы. Афіксы ўжываюцца пры словаўтварэнні. Тыя, якія ідуць перад коранем, называюцца прэфіксы ці прыстаўкі. Тыя, якія стаяць пасля кораня, называюцца постфіксы ці суфіксы. Пералік прыставак і суфіксаў, разам з іх тлумачэннямі і прыкладамі ўжывання змешчаны на асобных старонках:

Эсперанта — аглютынатыўная мова, то бок пры словаўтварэнні складаныя словы ўтвараюцца склейваннем каранёў, пры гэтым самі карані не змяняюцца. Але існуе два суфіксы, пры ўжыванні якіх частка кораня адразаецца. Гэта суфіксы -ĉj- і -nj-, якія ўтвараюць памяншальную форму для мужчынскіх і жаночых слоў, імён.

Petro — Пётар: Pecĵo — Пецька;
patro — тата: paĉjo — татка;
patrino — маці: panjo — мамка;
Mario — Марыя: Manjo — Маня.

Гэта вельмі рэдка ўжывальныя суфіксы.

З-за вельмі частага і актыўнага ўжывання словаскладання і афіксаў, часам сустракаюцца словы, якія выглядаюць, нібыта ўтвораныя пры дапамозе суфіксаў або якія магчыма неадназначна падзяліць на складнікі.

kolego — калега: kol|ego — вялікая шыя;
vojaĝo — падарожжа: voj|aĝo — узрост шляху;
lam|plumo — кульгавае пяро: lamp|lumo — святло лямпы.

Звычайна сапраўдны сэнс зразумелы з кантэкста і рэдка магчыма памыліцца. Такія неадназначнасці служаць добрым матэрыялам для слоўных гульняў, жартаў. Але часам яны ўскладняюць жыццё тым, хто пачынае вывучаць мову.

Крыніцы[правіць]

  1. Королевич А. И. Книга об эсперанто / Отв ред. М. И. Исаев. — Киев: Наук. думка, 1989. — С. 92. ISBN 5-12000985-9