Эсперанта/Словаўтварэньне

З пляцоўкі Вікікнігі
Jump to navigation Jump to search

Словаўтварэньне — важная частка граматыкі любой мовы. У эспэранта словаўтварэньне грае надзвычай важную ролю. Каб зрабіць вывучэньне і ўжываньне мовы больш лёгкім, сьпіс базавых слоў у эспэранта — вельмі невялікі (у першай апублікаванай вэрсіі было ўсяго каля 900 слоў). Але просты і багаты мэханізм словаўтварэньня дае амаль неабмежаваныя магчымасьці стварэньня новых слоў. Словаўтварэньне ў эспэранта адбываецца:

  • шляхам пераходу слова ў іншыя часьціны мовы;
  • словаскладаньнем;
  • пры дапамозе прыставак і суфіксаў.

Зьмена канчатку[правіць]

Зьмяняючы канчатак слова атрымліваем новае слова — іншую часьціну мовы:

praktiko — практыка
praktika — практычны
praktike — практычна
praktiki — практыкаваць

Не заўжды гэта магчыма, не для кожнага слова можна ўтварыць усе магчымамыя часьціны мовы. Напрыклад, libri — дзеяслоў ад слова «кніга», магчымыя значэньні: быць кнігаю, працаваць пры дапамозе кнігі. Тут трэба карыстацца здаровым глуздам.

Словаскладаньне[правіць]

Складанае слова мае дзьве часткі: галоўны элемэнт, які дае агульны сэнс слову, і ўдакладняючая частка. Напрыклад, з асноўным элемэнтам ŝip (карабель) можна ўтварыць наступныя камбінацыі:

vapor|ŝipo — карабель, які рухаецца ад пару, параход;
balen|ŝipo — карабель, які палюе на кітоў, кітабоец;
tren|ŝipo — карабель, які цягне іншыя караблі ці баржы, буксір;
aer|ŝipo — карабель, які рухаецца ў паветры, паветраны карабель.

Удакладняючы і галоўны элемэнты ў сваю чаргу могуць быць складанымі словамі:

submarŝipo — падводны карабель, субмарына;
ŝarĝvaporŝipo — грузавы параход.

Магчыма складаць камбінацыі з розных частак мовы:

dik|fingro — вялікі палец (тоўсты палец);
skrib|tablo — пісьмовы стол (стол каб пісаць);
pied|iri — ісьці пешшу;
hel|ruĝa — ружовы.

Важнай асаблівасьцю эспэранта зьяўляецца магчымасьць ствараць камбінацыі ня толькі з каранёў, але і з афіксаў, службовых слоў, лічэбнікаў і г. д.

jes (так): kapjeso — ківок галавой (у знак згоды), падтакваньне;
mil (тысяча): jarmilo — тысяча гадоў, тысячагодзьдзе;
per (пры дапамозе): peri — пасярэднічаць;
sen (без), penso (думка): senpense — бяздумна.

Пры дапамозе афіксаў[правіць]

Невялікая частка каранёў эспэранта называецца афіксы. Афіксы ўжываюцца пры словаўтварэньні. Тыя, якія ідуць перад корнем, называюцца прэфіксы ці прыстаўкі. Тыя, якія стаяць пасьля кораня, называюцца постфіксы ці суфіксы. Пералік прыставак і суфіксаў, разам зь іх тлумачэньнямі і прыкладамі ўжываньня зьмешчаны на асобных старонках:

Эспэранта — аглютынатыўная мова, то бок пры словаўтварэньні складаныя словы ўтвараюцца склейваньнем каранёў, пры гэтым самі карані не зьмяняюцца. Але існуе два суфіксы, пры ўжываньні якіх частка корня адразаецца. Гэта суфіксы -ĉj- і -nj-, якія ўтвараюць памяньшальную форму для мужчынскіх і жаночых слоў, імён.

Petro — Пётар: Pecĵo — Пецька;
patro — тата: paĉjo — татка;
patrino — маці: panjo — мамка;
Mario — Марыя: Manjo — Маня.

Гэта вельмі рэдка ўжывальныя суфіксы.

З-за вельмі частага і актыўнага ўжываньня словаскладаньня і афіксаў, часам сустракаюцца словы, якія выглядаюць, нібыта ўтвораныя пры дапамозе суфіксаў або якія магчыма неадназначна падзяліць на складнікі.

kolego — калега: kol|ego — вялікая шыя;
vojaĝo — падарожжа: voj|aĝo — узрост шляху;
lam|plumo — кульгавае пяро: lamp|lumo — сьвятло лямпы.

Звычайна сапраўдны сэнс зразумелы з кантэкста і рэдка магчыма памыліцца. Такія неадназначнасьці служаць добрым матар'ялам для слоўных гульняў, жартаў. Але часам яны ўскладняюць жыцьцё тым, хто пачынае вывучаць мову.