Эспэранта/Лічэбнік

З пляцоўкі Wikibooks
Jump to navigation Jump to search

Колькасныя лічэбнікі[правіць]

  • 0 — nul
  • 1 — unu
  • 2 — du
  • 3 — tri
  • 4 — kvar
  • 5 — kvin
  • 6 — ses
  • 7 — sep
  • 8 — ok
  • 9 — naŭ
  • 10 — dek
  • 100 — cent
  • 1000 — mil

Астатнія ўтвараюцца пры дапамозе словаскладаньня:

  • 11 — dek unu
  • 12 — dek du
  • 20 — dudek
  • 32 — tridek du
  • 512 — kvincent dek du
  • 1024 — mil dudek kvar
  • 65536 — sesdek kvin mil kvincent tridek ses

Колькасьць дзясяткаў і сотняў пішацца перад словамі dek і cent, і разам зь імі, націск у такой камбінацыі стаіць як і заўжды на перадапошнім складзе. Усё астатняе (тысячы, мільёны ігд) пішацца асобна.

Для перадачы больш вялікіх лікаў ужываюцца словы:

  • 1 000 000 — miliono (6 нулёў)
  • 1 000 000 000 — miliardo (9 нулёў)
  • 1 000 000 000 000 — biliono (12 нулёў)
  • 1 000 000 000 000 000 000 — triliono (18 нулёў)

Парадкавыя лічэбнікі[правіць]

Парадкавыя лічэбнікі фармуюцца з колькасных пры дапамозе канчатку прыметнікаў: -a, і зьмяняюцца па ліках і склонах, як прыметнікі:

La sepan tagon de la semajno Dio elektis, ke ĝi estu pli sankta, ol la ses unuaj tagoj —
Сёмы дзень тыдня Гасподзь выбраў, каб той быў больш сьвяты за шэсьць першых дзён

Складаныя парадкавыя лічэбнікі пішуцца праз дэфіс, разам або асобна:

dudek naŭa = dudeknaŭa = dudek-naŭa = 29-a

Калі ў сказе побач ідуць парадкавы і колькасны лічэбнік, парадкавы трэба ставіць наперад, каб не было блытаніцы:

unuaj dek jaroj — першыя дзесяць гадоў
dek unuaj jaroj — магчыма зразумець як: адзінаццатыя гады

Дробавыя лічэбнікі[правіць]

Дробавыя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса -on-:

duono — палова
tri kvaronoj — тры чвэрці
centono — адна сотая, адсотак
li laboris dum kvar kaj duona horoj — ён працаваў чатыры з паловай гадзіны
tago estas tricent-sesdek-kvinono de jaro — дзень гэта адна 365-я года

Кратныя лічэбнікі[правіць]

Кратныя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса -obl-:

duobla — двайны
trioble — тройчы

Зборныя лічэбнікі[правіць]

Зборныя лічэбнікі ўтвараюцца пры дапамозе суфікса -op-:

duope — удваіх
triopo — тройня.

Зьмяненьне[правіць]

Колькасныя лічэбнікі, якія ня ёсьць назоўнікамі, не зьмяняюцца па склонах і ліках, акрамя лічэбніка unu. Ён можа прымаць множны лік unuj — у значэньні «адны, некаторыя», і далей, у вінавальным склоне канчатак -n:

unuj estis kun la Judoj, kaj aliaj kun la apostoloj — адны былі на баку Юдэяў, а другія на баку апосталаў
Kaj unujn, kiuj ŝanceliĝas, indulgu — і да адных, якія вагаюцца, будзьце літасьцівыя.

Але форма «unun» зьяўляецца няправільнай, магчыма толькі unu:

Unu mi renkontis en Londono, alian en Parizo — Аднаго я сустрэў у Лёндане, другога ў Парыжы.

Назоўнікі і прыметнікі, зьвязаныя зь лічэбнікамі (акрамя unu), ставяцца ў множным ліку (з канчаткам -j):

unu domo — адзін дом
du domoj — два дамы
kvin domoj — пяць дамоў
dudek unu domoj — дваццаць адзін дом
nul arboj = neniu arbo = neniuj arboj — нуль дрэваў = ніводнае дрэва = ніводныя дрэвы.

Матэматычныя выразы[правіць]

У запісы дзесятковых дробаў цэлая частка ад дробнай адзьдзяляецца коскай (а кропкай часам падзяляюць вялікія лікі на часткі па 3 лічбы):

0,5 — nul komo kvin
1,5 — unu komo kvin = unu kaj duono (паўтара)

Знак = у формулах вымаўляецца: estas (ёсьць), faras (робяць) або egalas (al) (раўняецца).

1 + 1 = 2 — Unu plus unu estas du
5 – 2 = 3 — Kvin minus du faras tri
2 × 2 = 4 — Duoble du estas kvar = du multiplikite per du egalas kvar
5 : 2 = 2,5 — Kvin dividite per du egalas al du kaj duono = du komo kvin
2³ = 8 — Du en tria potenco estas ok
60 km/h — po sesdek kilometroj en horo (po 60 km hore)
100 kg/m² — po cent kilogramoj por kvadratmetro

Час і даты[правіць]

Kioma horo estas? — Каторы час?
8:15 — Estas la oka horo kaj dek kvin minutoj = La oka kaj kvarono = Estas dek kvin post la oka
Kiam vi venos? — Калі ты прыйдзеш?
22:45 — Je la dudek dua kaj kvardek kvin = Je kvaronhoro antaŭ la dudektria
Ĉirkaŭ la dektria kaj duono — Каля 13:30
Ĝis la deka antaŭtagmeze (en la antaŭtagmezo) — Да дзясятай гадзіны раніцы (у першую палову дня)
Ne antaŭ ol la deka posttagmeze — Не раней за 10 гадзін вечара

Пры абазначэньні дат словы tago і en la jaro часта апускаюцца:

25 сакавіка 1918 — la dudekkvina tago de Marto en la jaro mil naŭcent dek ok = la dudekkvina de Marto mil naŭcent dek ok

Даты ў адказах на пытаньне «калі?» звычайна пазначаюць вінавальным склонам, ці пры дапамозе прыназоўнікаў:

tio okazos la kvaran de Majo — гэта адбудзецца чацьвертага траўня
Adamo Mickeviĉ naskiĝis la 24-an de decembro 1798 — Адам Міцкевіч нарадзіўся 24 сьнежня 1798 года

Прыназоўнік de перад назвай месяца — абавязковы, безь яго выраз азначае ня нумар дня месяца, а нумар месяца:

en la unua de Januaro — першага студзеня
en la unua Januaro — у першы (з шэрагу некалькіх) студзень
antaŭ la dua de Februaro — да другога лютага
post la tria de Marto — пасьля трэцьцяга сакавіка
dum sekvanta semajno, monato, jaro — цягам наступнага тыдня, месяца, года
en pasinta jaro = pasintjare — у мінулым годзе, летась
en sekvanta jaro = sekvajare — у наступным годзе, налета