Эспэранта/Займеньнік

З пляцоўкі Wikibooks
Jump to navigation Jump to search
  • Займеньнікі першай асобы: mi — я; ni — мы.
  • Займеньнікі другой асобы: vi — ты, вы, Вы; ci — ты
Займеньнік ci ўжываецца вельмі рэдка, каб падкрэсьліць інтымнасьць, фамільярнасьць ці зьнявагу. Займеньнік vi ўжываецца ўнівэрсальна і для адзіночнага і для множнага лікаў.
  • Займеньнікі трэцяй асобы: ĝi — яно; li — ён; ŝi — яна; ili — яны.
Займеньнік ĝi ўжываецца для замены неадушаўлёных назоўнікаў, а таксама і для тых адушаўлёных, якія не адлюстроўваюць полу асобы ці істоты (дзеці, жывёлы).
  • Безасабовы займеньнік: oni — выкарыстоўваецца, калі не пазначана дзеючая асоба: oni diras, ke ... — гавораць, што ...
  • Зваротны займеньнік: si — ужываецца ва ўскосных склонах: вінавальны sin — сябе; давальны al si — сабе, і г. д.
  • Прыналежныя займеньнікі ўтвараюцца пры дапамозе канчатку прыметнікаў -a: mia — мой, мая, маё, ilia — іхні. Яны зьмяняюцца па склонах, ліках і дапасуюцца да адпаведных назоўнікаў, як і прыметнікі: via libro — твая кніга, vian libron — тваю кнігу, viaj libroj — твае кнігі, viajn librojn — (бачу) твае кнігі.
Прыналежны займеньнік sia выкарыстоўваецца толькі ў трэцяй асобе.
Mi donas al vi mian libron — Я даю вам сваю (маю) кнігу
Vi donas al mi vian libron — Вы даяце мне сваю (Вашу) кнігу
Ni donas al vi nian libron — Мы даём вам сваю (нашу) кнігу

Але:

Li donas al mi sian libron — Ён дае мне сваю кнігу
Li donas al mi lian libron — Ён дае мне яго (кагосьці іншага) кнігу
Ili donas al mi sian libron — Яны даюць мне сваю кнігу

Усе згаданыя займеньнікі скланяюцца як назоўнікі, у вінавальным склоне пры дапамозе канчатку -n, іншыя склоны пры дапамозе прыназоўнікаў: min — мяне, al ŝi — ёй, per si — сабою.

Таблічныя займеньнікі і прыслоўі[правіць]

У гэтай табэлі зьмешчаны займеньнікі і займеньнікавыя прыслоўі, якія ўжываюцца, каб задаваць і адказваць на пытаньні: «хто», «як», «дзе». Для лягчэйшага запамінаньня яны зьмешчаны ў табліцу:

Неазначальныя Пытальныя Указальныя Зьбіральныя Адмоўныя
Асоба iu
нехта
kiu
хто
tiu
той
ĉiu
кожны
neniu
ніхто
Рэч io
нешта
kio
што
tio
тое
ĉio
усё
nenio
нішто
Якасьць ia
нейкі
kia
які
tia
такі
ĉia
усякі
nenia
ніякі
Месца ie
недзе
kie
дзе
tie
там
ĉie
усюды
nenie
нідзе
Напрамак ien
кудысьці
kien
куды
tien
туды
ĉien
паўсюль
nenien
нікуды
Час iam
калісьці
kiam
калі
tiam
тады
ĉiam
заўсёды
neniam
ніколі
Колькасьць iom
колькі-небудзь
kiom
колькі
tiom
столькі
ĉiom
колькі хочаш
neniom
нісколькі
Чын iel
як-небудзь
kiel
як
tiel
так
ĉiel
усяк
neniel
ніяк
Прычына ial
чамусьці
kial
чаму
tial
таму
ĉial
паўсяму
nenial
нічаму
Прыналежнасьць ies
чыйсьці
kies
чый
ties
таго
ĉies
усіхны
nenies
нічый

З гэтымі займеньнікамі ўжываюцца словы: ajn для прыданьня большай неакрэсьленасьці і ĉi для абазначэньня большай блізасьці:

ie ajn — дзе бы ні, kiu ajn — хто б ні
tiu — той, tiu ĉi = ĉi tiu — гэты; tie — там, tie ĉi = ĉi tie — тут.

Займеньнікі з пытальнага слупка ужываюцца і як пытальныя і як адносныя:

Kiu tie iras? — Хто там ідзе?
Mi ne konas la homon, kiu tie iras. — Я ня ведаю чалавека, каторы там ідзе.

Пытальныя займеньнікі могуць граць ролю злучнікаў (conjunction):

Kio estos tie? — Што там будзе?
Mi ne scias, kio estos tie (, sed certas ke estos fajne). — Я ня ведаю, што там будзе (, але ўпэўнены, што будзе файна).

Займеньнікі і займеньнікавыя прыслоўі могуць спалучацца з прыназоўнікамі:

de ĉie — адусюль, de tiam — з таго часу, al kiu — каму.

Зьмяненьне[правіць]

Таблічныя займеньнікі і прыслоўя, якія маюць канчаткі -u, -o, -a скланяюцца як назоўнікі і прыметнікі: множны лік пазначаецца пры дапамозе -j, вінавальны склон -n.

Kion vi volas? — Што ты хочаш?
Neniaj problemoj nin haltos — Ніякія праблемы нас ня спыняць.
Kioma horo estas — Каторы час?
ĉitieaj — тутэйшыя